Нийтлэлүүд

Ìàðòàãäñàí õî¸ð ¿ã: “Ñàõèãòóí, ìºðäºãò¿í”

Ä.ÎÒÃÎÍÁÀßÐ

Àìü ãîãäñîí óòàà

Òºðèéí îðäîíä Àðä÷èëñàí ¯íäñýí õóóëèéí 20 æèëèéí îé òýìäýãëýæ, áàÿðûí õóíäàãà òóëãàæ, ìàãòààëûí ¿ãñ óðñãàæ áàéõàä Óëààíáààòàðûí ýãýë æèðèéí íýãýí ãýð á¿ë çóðãààí íàñòàé îõèíûõîî çóðãèéã õàðàí óéëæ ñóóëàà. ¯åèéíõýíòýéãýý òîãëîæ íààäàí ã¿éæ, ààâ ýýæèéíõýý ãýðýëò íàðàí íü áàéñàí æààõàí îõèí õàëóóð÷ áàéãààä ë õîðâîîã îðõèæ. Ýöýã ýõ íü çàäëàí øèíæèëãýý õèéëãýõýä íýã óóøèã íü á¿ðýí óñòñàí, íºãºº íü áèò¿¿ õàð þì ãàð÷ èðñýí òóõàé õàìààòàí íü ÿðüæ áàéíà. Àìüñãàëàõ àðãàã¿é áîëãîæ àìèéã íü àâàí îäîæ áàéãàà òýð õàð þì áîë óòàà ãýäãèéã óíøèã÷ òà õýë¿¿ëýëòã¿é ìýäýæ áàéãàà áèç ýý. 20 æèëèéíõ íü îéã áàÿð õººð áîëãîí òýìäýãëýýä áàéãàà ¯íäñýí õóóëüä “Ýð¿¿ë àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëèéí òýíöýë àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõòýé” ãýñýí çààëò áèé. Ýíý çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òºëºº àæèëëàäàã òºð, çàñàãòàé áàéñàí áîë ºíººäºð íýãýí ãýð á¿ë çóë, çóðàã õî¸ð õàðààä óéëæ ñóóõã¿é áàéñàí íü ëàâòàé.

Ýõèéíõýý õýâëèéä ýíäýæ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî íýìýãäñýí, õ¿¿õä¿¿äèéí áèå ñýòãýõ¿éí õºãæèëä íºëººëæ áàéãàà ñºðºã íºëºº, Óëààíáààòàðûíõàí òýð ÷èãýýðýý ìàðòàìõàé áîë÷èõîîä áàéãààãèéí øàëòãààí, áºãø¿¿ëæ õàíèàëãàõã¿é õ¿íã¿é áîëñîí ãýýä òîî÷âîë ýð¿¿ë àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ ýðõèéã çºð÷ñºí óòààíû òàëààðõ áàðààí áàðèìò òóí îëíûã äóðäàæ áîëîõ. Óëààíáààòàðûí óòààíààñ áîëæ èðãýä ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñààðàà õîõèð÷ áàéõàä íºãºº òàëä íü òýíãýð ð¿¿ îëãîéäñîí õàð óòààã íîãîîí ìºí㺠áîëãîæ õàðñàí õýñýã á¿ëýã íºõºä õàëààñàà çóçààëñààð. Ñ¿¿ëèéí õýäýí æèë èéìýðõ¿¿ ë áàéäàëòàéãààð ÿâæ èðñýí áèëýý.

Óòààã áóóðóóëàõ ãýæ çàðöóóëñàí èõ ìºíãº, áóóðóóëààä  áàéãàà ãýæ ýðõ ìýäýëòí¿¿ä, àëáàí òóøààëòíóóäûí ÿðèàä áàéãààãèéí öààíà ¿ð ä¿í íü õîîñîí áàéãààã “Óëààíáààòàð äýëõèéí õàìãèéí áîõèð àãààðòàé õîò” ãýäýã ä¿ãíýëò íîòîëíî.  Ýíý áîë Äýëõèéí áàíêíààñ ãàðãàñàí ñóäàëãààíû ä¿í. Äýëõèéí õàìãèéí áîõèð íèéñëýë ãýýä õ¿ëýýí çºâøººðººä ñóóõ óó, ýñâýë àìü íàñ ýð¿¿ë ìýíäèéíõýý òºëºº, ¯íäñýí õóóëèàð òóíõàãëàñàí ýðõýý ýäëýõ íºõöºë áîëîëöîîãîî õàíãóóëàõûí òºëºº òýìöýõ ¿¿ ãýäýã àñóóëò îäîî áèäíèé ºìíº òóëãàð÷ áàéãàà þì. ¯íäñýí õóóëüä çààñàí ýðõèéã ýäë¿¿ëýõèéí òºëºº ñàíàà òàâèõ àëáàí òóøààëòàí ýðõ ìýäýëòýí ãàð÷ èðýõã¿é ãýäãèéã ìàíàðñàí óòààí äîòîð ºíãºð¿¿ëæ áàéãàà ñ¿¿ëèéí õýäýí æèë õàðóóëëàà. 

Øóóä ñîíãîõ ýðõýýñ õóëãàéëñàí Ñîíãóóëèéí õóóëü

Ñîíãóóëèéí øèíý õóóëü äºðâºí æèë øàõàì äóíøèæ áàéæ øèíý îíû ºìíºõºí àðàéõèéí ìýíäýëëýý. Øèíý õóóëèàð ñîíãóóëü ÿâóóëàõ íü  òîäîðõîé áîëîîä áàéãàà ÷ óã õóóëüä òîäîðõîéã¿é, áàñ ¯íäñýí õóóëèéí çàðèì çààëòòàé øóóä õàðøèëñàí ç¿éë öººíã¿é ãýäãèéã õóóëü÷èä õýëæ áàéãàà þì.

Øèíý áàòàëñàí õóóëèàð áîë, ÓÈÕ-ûí 76 ãèø¿¿íèé 48-ûíõ íü íýðèéã ñîíãîã÷èä äóãóéëíà. Õàðèí ¿ëäñýí 28-ûã íàìûí äàðãà íàð æàãñààíà. Á¿ð òîäðóóëáàë, ñîíãîã÷äûí ºìíººñ íàìûí äàðãà íàð ñîíãîëò õèéæ 28 õ¿íèéã Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîëãîíî ãýñýí ¿ã. Èéì õóóëü ãàð÷èõààä õýðýãæýýä ýõýë÷èõñýí áàéãàà. Ñîíãóóëèéí õóóëèà ººð÷ëºõ, òîãòîëöîîãîî øèíý÷ëýõ çýðýã íü áàéæ áîëíî. Õàðèí ñîíãîã÷äûí ºìíººñ íàìóóäûí äàðãà íàð ñîíãîëò õèéíý ãýäýã ¯íäñýí õóóëüä çààñàí øóóä ñîíãîõ ýðõýä øóóä õàëäààä áàéãààã àíçààðàõã¿é ºíãºð÷ áîëîõã¿é íü.

Øóóä ñîíãîõ ýðõèéí òàëààð ¯íäñýí õóóëüä õýä õýäýí çààëò áèé. Òóõàéëáàë, ¯íäñýí õóóëèéí ãóðàâäóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ çààëòàä “Ìîíãîë Óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä îðîëöîæ, ìºí ñîíãîæ áàéãóóëñàí òºðèéí ýðõ áàðèõ äýýä áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý” õýìýýæýý.  Àðä ò¿ìýí òºð áàðüäàã ãàíö ºäºð íü ñîíãóóëèéí ºäºð áàéäàã. Ýíý ºäºð ñîíãîëòîî ÿàæ õèéõ òóõàéä ¯íäñýí õóóëüä “ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèéã Ìîíãîë Óëñûí ñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýä íèéòýýðýý, ÷ºëººòýé, øóóä ñîíãîõ ýðõèéí ¿íäñýí äýýð ñàíàëàà íóóöààð ãàðãàæ, äºðâºí æèëèéí õóãàöààãààð ñîíãîíî” õýìýýí çààæýý. Ýíä çàðèìûã íü á¿õ íèéòýýðýý, çàðèìûã íü íàìûí äàðãà íàð ñîíãîíî ãýñýí ¿ã ºã¿¿ëáýð àëãà. Áàñ ¯íäñýí õóóëüä íàìûã áèø õ¿íèéã ñîíãîíî ãýäãèéã áàòàëãààæóóëñàí “ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í áîë àðä ò¿ìíèé ýë÷ ìºí áºãººä íèéò èðãýí, óëñûí ýðõ àøèã ñîíèðõëûã ýðõýìëýí áàðèìòàëíà” ãýñýí çààëò áàéæ áàéíà.

Îäîîãèéí õóóëèàð áîë èðýõ ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íãýýð áàéãóóëàãäàõ ïàðëàìåíòûí 76 ãèø¿¿íèé 46 íü íèéò àðä ò¿ìíýýñýý ñîíãîãäñîí àðä ò¿ìíèé ýë÷, õàðèí íàìûí íýðýýð îðæ èðæ áàéãàà 26 íü íàìààñ òîìèëîãäîæ èðñýí òºëººëºã÷èä áîëæ òààðíà. Ýíý íü òºðèéí äýýð íàì ãàðààä ñóó÷èõñàí íàì òºâòýé òºðèéí òîãòîëöîîã óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëíý ãýäãèéã ÷ çàðèì õóóëü÷, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºë õýëæ áàéíà.

ÓÈÕ-ûí 76 ãèø¿¿íèéã àðä ò¿ìýí øóóä ñîíãîñîí 2008 îíû ñîíãóóëèéí ¿ð ä¿íã ýðõ áàðüæ áàéñàí íàì ëóéâàðäàæ, ñîíãóóëèéí ä¿íãýýñ óëáààëààä äîëäóãààð ñàðûí 1-íèé ýìãýíýëò õýðýã ÿâäàë ãàðñàí. Õàðèí èðýõ ñîíãóóëüä àðä ò¿ìíèé ñàíàëûã ëóéâàðäàõàà õóóëèàð áàòàëãààæóóëæ àâ÷èõààä áàéíà. ¯íäñýí õóóëü äàõü ñîíãîã÷äûí øóóä ñîíãîõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí ç¿éë çààëòóóä  Ñîíãóóëèéí õóóëèéã áàòàëñàí ÌÀÍ+ÀÍ-ûí ñòàíäàðò áóñ ýðõ ìýäëèéí ºìíº õ¿÷èí ìºõºñäñºí íü ýíý.

Ñîíãîã÷äûí øóóä ñîíãîõ ýðõýýñ õóëãàéëñàí Ñîíãóóëèéí øèíý õóóëèéí  çààëòóóä ¯íäñýí õóóëüòàé õàðøèëæ áàéãààã  Öýö  ãýäýã ìàíàà÷ íü õàðààã¿é ä¿ð ýñãýæ áàéíà.  Ýíý íü Öýöèéí äýýð õºõ òýíãýð áóñ ýðõ áàðüæ áàéãàà íàì áàéäàã ãýäãèéã áàòàëãàà áèø ãýæ ¿¿.

Öэц өөрөө санаачилгаараа хууль зөрчсөн ажиллагааг зогсоох ёстой ÷…

ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé  òэрбум төгрөгөөðөө сонгогч иргэдээ õýðõýí харж үзэж, хөрөнгө оруулалт хийсэн тухай яриа хөөрөө УИХ-ын гишүүдийн очсон газар бүр өрнөж байíà. Ñîíãóóëèéí ºìíº ñîíãîã÷äûíõîî òºëºº õèéñýí íýã ãîë àæëàà áîëãîí òýðáóì òºãðºãººðºº þó õèéâ ãýäãýý ãèø¿¿ä óðàëäàí òàéëàãíàæ áàéíà. Ãèø¿¿äèéí ìºí㺠ãýæ áàéõã¿é ãýæ àìàí äýýðýý ÿðèõ àòëàà õèéñýí àæëàà áîëãîæ ºì÷ëºõ ýíý ìºí㺠УИХ-ын гишүүдийг Сангийн яамтай булаалдан төсөв зохиоход хүргэсэн, басхүү төрөөс төрсөн тэрбумтнуудын тоог 76-гаар нэмлээ гэдэг хэл ам дагуулсан. Ãèø¿¿äèéí 76 тэрбумтай холбоотой өргөдлийг тухайн үед нь иргэд ¯ндсэн хуулийн цэцэд хүргүүлсэн ÷ Öэц хүлээж авалгүй буцааñàí áèëýý.

10 ñàÿàñ ýõëýýä òýðáóìä õ¿ðñýí ìºíãийг уг нь  àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðã¿¿äýä õóâààðèëàãäààä, îðøèí ñóóã÷äûíõàà õ¿ñýë çîðèãò íèéö¿¿ëýí ÈÒÕ-óóäààðàà áàòëààä, îðîí íóòàã ººðñ人 ìýäýæ çàõèðàí çàðöóóëàõ ó÷èðòàé. Манайд өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа õóóëüд ингэж заасан áàéãàà. Өмнө нь 250 ñàÿûã õóâààðèëàõàä íü ¯ндсэн хуулийн Öýö õýëýëöýýä õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí ÷, öààñàí äýýð áàéðøëûã íü ººð÷뺺ä ë çàðöóóëñàí áàéäàã. Äàðàà æèë íü 500 ñàÿ áîëãîæ àâààä бас л çàðöóóëñàí. Íýã òýðáóì áîëãîîä áàòëàõàä íü ¯ндсэн хуулийн Öýö àìàà ¿ä¿¿ëñýí þì øèã äóóã¿é áàéñàí. Õàðèí  èргэд энэ асуудлаар Үндсэн хуулийн цэцэд өргөдөл гаргахаар Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шалгах ажиллагааны тухай /¯ÕÖÌÕØÀÒ/ хуулийн 21 ä¿ãýýð ç¿éë 5.4  дэх  "óã ìàðãààíû òàëààð Öýöèéí óðüä ãàðãàñàí ä¿ãíýëò, òîãòîîë õ¿÷èíòýé áàéãàà" ãýñýí çààëòààð àìûã òàãëàад буцаа÷èõñàí. Ýíý íü ãýìò õýðýã õèéñýí ýòãýýä øèéòã¿¿ëñíèéõýý äàðàà дахин äàâòàí ¿éëäñýí òîõèîëäîëä óðüä íü øèéòãýñýí ø¿¿õèéí øèéäâýð õ¿÷èíòýé áàéãàà òóë äàõèí øèéòãýõ áîëîìæã¿é ãýж хэлж бóйòай  àäèëõàí áàéãàà þì.

Åð íü èðãýä Цэц рүү өргөдөл мэдээлэл бариад гүйж байх биш харин Öэц өөрөө санаачилгаараа хууль зөрчсөн ажиллагааг зогсоох ёстой. Энэ талаар хуульд заагаад өгчихсөн байäàã. Тодруулбал, ¯ÕÖÌÕØÀÒ õóóëийн 15 äóãààð ç¿éëийн Ç-д "Öýö ìàðãààí õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààã çºâõºí ºðãөäºë, ìýäýýëýë, õ¿ñýëòýýð ¿¿ñãýí ÿâóóëíà. Õýðýâ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí øèéäâýð ãàðãàõäàà Öýöèéí øèéäâýðýýð õ¿÷èíã¿é áîëñîí õóóëü áîëîí áóñàä øèéäâýðèéí çààëòûã øóóä áóþó àãóóëãààð íü äàõèí ñýðãýýâýë Öýöèéí àëü íýã ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëãààð Öýö õÿíàëòûí æóðìààð õÿíàí øèéäâýðëýæ áîëíî" ãýæ çààí ¯ндсэн хуулийг ÷àíäëàí ñàõèóëàõ áàòàëãààíû ýðõ ç¿éí ÷àäàìæèéã õóóëü÷èëñàí áàéäàã þì. Ãýâ÷ ýíý çààëò ÷óõàìäàà öààñàí äýýð байхаас хэрэгжихгүй, хэрэгжүүлэхгүй байна.

 “Ñàõèãòóí  ìºðäºãò¿í”  ãýäýã ¿ã ìàðòàãäàæ îðõèãäñîíîîñ ýíãèéí èðãýí õîõèð÷, ýðõ ìýäýëòí¿¿ä õîæèæ áàéíà

Æèë á¿ðèéí íýãä¿ãýýð ñàðûí 13 ¯íäñýí õóóëü áàòëàñàí òóõàé ò¿¿õ ÿðüñàí ºäºð áàéñààð  20 æèë áîëëîî. Á¿ð òîäðóóëáàë, ¯íäñýí õóóëü áàòëàñàí ò¿¿õýý áèä õàíãàëòòàé áàòàëãààæóóëæ àâëàà. Õàðèí ºíãºðñºí õóãàöààíä ¯íäñýí õóóëèà õýðýãæ¿¿ëæ, ñàõèæ ìºðäºæ áàéíà óó ãýäýã îðõèãäîæ ìàðòàãäàæ èðæýý.  ¯íäñýí õóóëèéí ýöýã ãýãääýã  íýðò õóóëü÷ Á.×èìèä ãóàé ÷ “Ñàõèãòóí, ìºðäºãò¿í” ãýäýã ¿ã îðõèãäîæ áàéãààã íýã áóñ óäàà õýëñýí áàéäàã.

¯íäñýí õóóëèéã ñàõèæ ìºðäºõã¿é áàéãàà íü ýíãèéí èðãýíèéã õîõèðîîæ ýðõ ìýäýëòí¿¿äèéã õîæèõîä õ¿ðãýæ áàéíà. Íààä çàõûí æèøýý íü 2008 îíû ñîíãóóëèéí äàðàà áàéãóóëàãäñàí ñòàíäàðò áóñ  Çàñãèéí ãàçàð.  Ñòàíäàðò áóñ ìàõ ãýâýë ºìõèéð÷ ìóóäñàíûã, ñòàíäàðò áóñ òàëõ ãýâýë ò¿¿õèé, ýñâýë õàòàæ õºãöºðñºíèéã, ñòàíäàðò áóñ ñ¿¿ ãýâýë ãàøèëñàíûã íü õýëíý. Òàíûã äýëã¿¿ðò îðîõîä ñòàíäàðò áóñ õàòñàí õºãöòýé òàëõ áàéíà ãýâýë òà àâàõ óó. Ñòàíäàðò áóñ ìóóäñàí ìàõ òàíä ºãºõ ãýýä áàéâàë òà ýñýðã¿¿öýæ õýë àì ãàðãàíà àà  äàà. Òýãâýë òºð çàñàã ìààíü ñòàíäàðò áóñ á¿ð òîäðóóëáàë, õóóëü áóñ çàñàã áàéãóóë÷èõààä ãóðâàí æèë áèäíèéã óäèðäëàà. Ñòàíäàðò áóñ çàñãàà áàéãóóëàõäàà ¯íäñýí õóóëèàñ äàâñàí ãýðýý õèéñýí àòëàà  òàðàõ ñàëàõ áîëîõîîðîî ¯íäñýí õóóëü çºð÷èæ áàéãààã ãýíýò ”ñàíàõ” æèøýýòýé.  Ñòàíäàðò áóñ Çàñãèéí ãàçàð  áàéãóóëàõ íü äîëäóãààð ñàðûí 1-íèé õàðèóöëàãûã íýõýõ ñºðºã õ¿÷èíã¿é áàéõ ãýñýí ÌÀÍ-ûí äàðãà Ñ.Áàÿðò ë àøèãòàé áàéñàí áîëîõîîñ õîõèðñîí àìü, óðññàí öóñ, àëäàãäñàí ýðõ ÷ºëººíèé òºëºº òýìöñýí èðãýäýä  ÿìàð õýðýãòýé áàéñàí þì áý. Äîëäóãààð ñàðûí 1-íèé õýðýã ÿâäàëòàé õîëáîîòîéãîîð õóóëèéí ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí íýã ÷ õ¿í ºíººäºð àëãà. Õàðèí ÷ ýñðýãýýðýý äîëäóãààð ñàðûí 1-íä õ¿¿ãýý àëäñàí ààâûã 14 õîíîã øîðîíä ñóóëãàñàí áàéäàã áèëýý.

Ñ¿¿ëèéí ¿åä ¯íäñýí õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé àñóóäàë áàéíãà õºíäºãäºõ áîëñîí. ¯íäñýí õóóëèàñ óëáààëààä áîëîõã¿é á¿òýõã¿é áàéíà ãýñýí ¿ãñ óëñòºð÷äèéí àìíààñ îëîíòàà ãàð÷ áàéíà. “̺ðäºãò¿í, ñàõèãòóí” ãýäýã õî¸ð ¿ã õýðýãæèõã¿é ìàðòàãä÷èõààä  áàéâàë ÿìàð ÷ ñàéí ¯íäñýí õóóëü áàéãààä õýðýãã¿é ãýäãèéã ñàíóóëàõ èë¿¿ö áèç ýý.

 

Öàãààí ñàðûã ãýãýýíýýð, Ìîíãîëîîð íü  Ìîíãîëäîî ¿ëäýýå

Ä.ÁàярÐÁèëýã

2009 îíû 2 ñàð

Ìîíãîëîîñ ãàðäàãã¿é “ýõ îðîí÷ ìºí㺔

Æèë æèëèéí öàãààí ñàðààð õýäíèé ºäºð çîëãîõ âý ãýäýã äýýð çóðõàé÷ ãýãääýã õýäýí óëñ ìîíãîë÷óóäûã òàëöóóëàí õóâààæ õýðýëä¿¿ëäýã áîëñîîð íýëýýä õýäýí îíûã ¿äýâ. Çà ÿàõàâ, ýíý ìàðãààí ìýòãýëöýýí íü ¿ãýý ÷ºëººòýé õýëäýã áîëñîí íèéãýìä áàéõ ë ¸ñòîé ç¿éë ãýæ áîäú¸. Ýíý æèë àøã¿é çóðõàé÷äûí õýð¿¿ë áàãàòàé øèã öàãààí ñàð óãòàõ íü ýý ãýæ áàéòàë 14, 15 õî¸ðûí àëèíä øèíýëýõ âý ãýýä áàñ íýã “õýð¿¿ëèéí àëèì” ãàðãààä èðäýã áàéãàà. Ãýõäýý òºð çàñãààñ ¿¿íèéã íü øèéäýæ ºã÷ áàéãàà íü èõ ìýäýæ öýöýðõýã÷äèéí áèå áèåýñýý äàâàõ ãýñýí ìóó ¿ãñèéí áàðààí ýíåðãèýñ ìîíãîë÷óóäûã áàãà ÷ àòóãàé àíãèæðóóëæ ºã÷ áàéãàà íü áàÿðëóóøòàé.

Öàãààí ñàð äºõººä èðýõýýð “Ñàð øèíèéí áàÿð òýìäýãëýäãýýñ áîëæ àðä ò¿ìýí ÿäóóð÷ áàéíà, õàð ñàð áîëëîî” ãýõ ìýòýý𠺺ëæ ãîî÷ëîõ ¸ñòîé þì øèã ë îéëãîëò Ìîíãîëä èõýýõýí ãàçàð àâ÷ýý. ßäóóðàë ãýäýã Ìîíãîëä áàéãàà þó ãýâýë áàéãàà íü ¿íýí. Ãýõäýý öàãààí ñàðààñ áîëæ ÿäóó÷óóäûí ºñººä íýìýãäýýä áàéäàã ãýâýë õóäëàà áèëýý. Ãýðýý çàðààä öàãààí ñàð õèé÷èõüå òýãýýä äàðàà íü òðàíøåéíä îðú¸ ãýäýã ìîíãîë õ¿í õàà ÷ áàéõã¿é. 

Öàãààí ñàð ãýäýã ýíý áàÿðûã ãàíöõàí ìîíãîë÷óóä òýìäýãëýýä áàéäàã þì áèø. Õðèñòèéí øàøèíòàé îðíóóäûí çóë ñàðûí áàÿð ÷ ãýñýí Àçèéí îðíóóäûí öàãààí ñàðòàé àãóóëãà àäèë áàÿð. Àçèéí óëñóóä æèëèéí æèëä ìàíàéòàé  ë öàãààí ñàðûí áàÿðûã òýìäýãëýäýã. Àëü ÷ áàÿðàà òýìäýãëýõäýý ìàíàéõàí øèã äàíäàà áàðààí ºíö㺺ñ íü õàðæ áóõèìäààä áàéäàãã¿é íü òýð óëñ îðíóóäûí îíöëîã. Óëñ îðíóóä áàÿðûã ãýãýýòýé ñàéí òàëààñ íü õàðæ, òýð õýðýýðýý ñàéí ñàéõàí òýìäýãëýæ áàéíà. Äýëã¿¿ð õîðøîî íü õÿìäðàë çàðëàõààñ ýõëýýä õ¿ì¿¿ñèéí á¿òýí æèë öóãëóóëñàí ìºíãèéã æèíõýíý óòãààð íü ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëæ ÷àäàæ áàéíà. Õÿòàäóóä ë ãýõýä ñàÿ áîëæ ºíãºðñºí öàãààí ñàðààðàà ¿¿ðýí õîëáîîíû êîìïàíèóä íü òýðáóì ìåññåæ äàìæóóëñíàà çàðëàæ áàéíà áèëýý. ¯¿íèé öààíà ¿¿ðýí õîëáîîíû êîìïàíèóäûí îëñîí îðëîãî àøãèéí íýãýýõýí õýñýã ÿâæ áàéãàà. Öàãààí ñàðûí ºìíºõºí Áýýæèíãèéí äýëã¿¿ð, çàõ õ¿íèé õºëä äàðàãäàæ, õÿòàäóóä áàÿðòàà çîðèóëñàí çààâàë øèíý õóâöàñ õóäàëäàæ àâ÷ áàéãàà òàëààðõè ìýäýý Õÿòàäûí òåëåâèç¿¿äèéí ãîë ìýäýý áàéíà. Øèíý æèëýýð øèíý õóâöàñ õóäàëäàæ àâ÷ áàéãààã õàðóóëààä áàéãààãèéí öààíà áàñ ë ýäèéí çàñãèéí óòãà àãóóëãà áàéãàà. ßã ¿¿íòýé àäèëààð ÿàãààä öàãààí ñàðûã ãýãýýòýé òàëààñ íü õàðæ áîëîõã¿é ãýæ. Æèëèéí æèëä àéë áîëãîí óóö òàâèëàà, áààõàí õîíü àëæ èäëýý ãýýä ë áàéäàã. Ýöñèéí ä¿íäýý áýë÷ýýðòýý áàãòàõã¿é áàéãàà òýð ìàëûã ÷èíü íýã óäàà èäýæ, ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëàõã¿é ººð ÿàõ þì áý. Öàãààí ñàðààð õýäýí õîíü óóö áîëãîæ çàðàõ ãýæ ìàë÷èä ýðòíýýñ áýëääýã. Ìàë÷äûí ãàðààñ õýðýãëýã÷äýä øóóä õ¿ðýõ áîëîìæ áàéõã¿é áîëîõîîð çàìäàà ÷åíæ¿¿ä ãýäýã õýñýã á¿ëýã õ¿íèé õàëààñûã çóçààëñààð òàíàé, ìàíàé ãýðèéí øèðýýí äýýð èðæ áàéãàà. Õººðõèé óóö áàñ “Óóö ÷àíàõ” ãýäýã ò¿ð àæëûí áàéðààð õýñýã õ¿íèéã õàíãàäàã ãýäãèéã ìàðòàõ øàõàæ.

Öàãààí ñàðààð õ¿íñíèé õýäýí ¿éëäâýðò îâîîõîí îðëîãî îðäîã ñåçîí. Òàëõ ¿éëäâýðëýäýã øóãàìàà õààãààä õýâèéí áîîâ õèéæ áàéíà ãýæ íàðèéí áîîâíû íýãýí ¿éëäâýðò àæèëëàäàã ýðõýì õýëæ áàéíà. Áàÿð íàéðûí øèðýýã èäýýíèé äýýæ àðõèã¿éãýýð òºñººëºõ àðãàã¿é. Òèéìýýñ àðõè äàðñ ¿éëäâýðëýã÷èä èë äàëäàà𠺺ðñäèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñóðòàë÷èëæ áàéíà. Öàãààí ñàðààð õýð èõ àðõè áîðëóóëæ, ÿìàð îðëîãî îëñíîî êîìïàíèóä íü ÿìàð èë ãàðãàæ èðæ õýëýõ áèø.

Åð íü ìàíàé ¿éëäâýðëýã÷èä, õóäàëäàà ýðõëýã÷èä ãàíö öàãààí ñàð ÷ ãýëòã¿é ÿìàð íýãýí áàÿðààð ýäèéí çàñãèéí õóâüä õýð àøèãòàé àæèëëàäàã òàëààð èë òîä ìýäýýëýë áàéäàãã¿é áèëýý.

Áàñ Öàãààí ñàðûí óóöàíä çàðöóóëæ áàéãàà ìºí㺠ãýäýã Ìîíãîëîîñ ãàðààä ÿâ÷èõäàãã¿éã õýëýõ õýðýãòýé. Øèíý æèëýýð áóóäóóëäàã îðãèëóóí äàðñ íü ãàäààäûíõ, ò¿¿íä çàðöóóëæ áàéãàà ìºí㺠÷ ÿëãààã¿é õàðèéí ¿éëäâýðëýã÷èä ð¿¿ ë óðñäàã áèç äýý. Òýãâýë ÿàãààä ãàíö öàãààí ñàðààð ¿íäýñíèé ¿éëäâýðëýã÷èä õºëæèæ, õºäººãèéí ìàë÷èä ìàõ, ñ¿¿, öàãààí èäýýãýý çàðæ ìºíãºòýé áîëæ áîëîõã¿é áèëýý.

Óðàã ñàäàíãààðàà æèëäýý õýä óóëçäàã áèëýý äýý

Öàãààí ñàðûã ýðò ¿åäýý íàìàð òýìäýãëýäýã áàéñàí ãýäýã. Õàðèí ×èíãýñ õààí áîëîîä ò¿¿íèéã çàëãàìæëàã÷äûí ¿åýñ í¿¿äýë÷èí àõóé àìüäðàëäàà òîõèðóóëæ, õàâðûí ýõýí ñàðûí áàÿð áîëãîí òýìäýãëýäýã áîëñîí ãýäýã. Òýãýýä øàøèí òàëààñàà áèø, òºð ¸ñíû óðàã ñàäíû áàÿð áîëãîí òýìäýãëýæ èðñýí ò¿¿õýí óëàìæëàëòàé. Íýã õýñýãòýý ìàë÷íû òîäîòãîëòîé áîëæ òýìäýãëýõýý áîëüæ õàâ÷èí ãàäóóðõàãäàæ áàéñàí ýíý áàÿðûã óðàã òºð뺺𺺠æèëäýý íýã óäàà óóëçàí çîëãîõ áàÿð òàëààñ íü õàðúÿ. Óíøèã÷ òà õàìààòàí ñàäàíãóóäòàéãàà õàìãèéí ñ¿¿ëä áººíººðºº õýçýý óóëçñàíàà íýã ýðãýýä áîäîîðîé. “Êëàññèê æåì” õàìòëàãèéí äóóëäàã øèã “äýíä¿¿ çàâã¿é, äýíä¿¿ àëáàí ¸ñíû, äýíä¿¿ õ¿éòýí õºíäèé” ãýýä þì þìàíä õàâ÷èãäñàí ýíý íèéãýìä áèä óðàã ñàäàíãóóäòàéãàà öàãààí ñàðààð íýã óóëçäàã. Áóñàä ¿åä óóëçëàà ãýõýä ýíý õîðâîîãîîñ õàëèí îäñîí õýí íýãíèéãýý ñ¿¿ë÷èéí çàìä íü ¿äýõ ãýæ ë öóãëàäàã ãýýä õýë÷èõýä íýã èõ õàòóóäàõã¿é. Öàãààí ñàðààð óðàã ñàäíààðàà öóãëàæ, ¿ð õ¿¿õäèéíõýý ºñ÷ òîì áîëæ, ºðõ ºñãºæ ñóì ñóíãàæ áàéãààãààð íü áàõàðõàí ñóóõ ñàéõàí áèø ãýæ ¿¿.

Òà áèä ºäºð áîëãîí õ¿íä áýëýã ºãäºã áèë¿¿

Öàãààí ñàðûí áýëýãíèé äàðàìòûí òóõàé æèë áîëãîí ÿðüäàã. Ýðýýíèé õîã ºã뺺 ãýæ ø¿¿ìæèëäýã. Ò¿¿õ õèéãýýä óëàìæëàëàà ýðãýæ õàðàõ þì áîë öàãààí ñàðààð õ¿¿õäèéã áàÿðëóóëäàã áàéæ. Îäîîãèéíõ øèã ýðýýí ìÿðààí ýëäýâ áýëýã ñýëò õîâîð áàéñàí áîëîõîîð õ¿¿õäèéí áîîâ ãýæ òóñäàà õèéãýýä ò¿¿íèéãýý áýëýãëýäýã áàéñàí òàëààð àõìàäóóä õóó÷èëäàã. Áàñ íàñ ºíäºð áîëæ áàéãàà, æèë íü îðæ áóé õ¿ì¿¿ñòýý òóñãàéëàí áýëýã áýëääýã áàéñàí òóõàé ÷ ñóäëàà÷èä õýëäýã þì. Ýíý á¿õíýýñ óëáààòàé áýëýã õàâòãàéðñàí íü ¿íýí. Ãýõäýý òà áèä æèëäýý õýí íýãýíäýý õýäýí óäàà áýëýã ºãäºã áèëýý. ßàãààä ãàíö òîõèîæ áàéãàà öàãààí ñàðààð îéð äîòíû õ¿ì¿¿ñýý áàÿðëóóëààä áýëýã ºã÷ áîëîõã¿é ãýæ. Àõ ä¿¿ñýýðýý íèéëýýä õýí íýãýíäýý õýðýãòýé, òîìîîõîí ýä ç¿éëèéã íü  àâ÷ ºãäºã áîëñîí, òîìîîõîí ðåñòîðàíä  áººíººðºº öóãëààä õ¿¿õä¿¿ä íü òîì÷óóääàà çîðèóëæ óðëàãèéí õºòºëáºð áýëääýã áîëñîí, òîäîðõîé öàãò áººíººðºº öóãëàí àõìàäóóääàà çîëãîîä õ¿¿õä¿¿ääýý áýëãýý ºãäºã ãýõ ìýò÷èëýí îð÷èí ¿åèéí, ñî¸ëòîé õýëáýðò îðóóëæ áàéãàà  ñàéí ñàéõàí þì çºí人 áèé. Òýð á¿õíèé òóõàé äóóãàðäàãã¿é àòëàà “Öàãààí ñàðûí ºäºð áóóç õóëãàéëæ áàéãààä áàðèãäàâ” ãýõ ìýò÷èëýí áýëýã äýìáýðýëã¿é áàðààí ìýäýýã ãîë ñýäâýý áîëãîäîã íü õýòýðõèé ºðººñãºë áóñ óó.

Öàãààí ñàðòàéãàà ¿ëäüå

Õî¸ðäóãààð  ñàðûí 14-íèéã ãýãýýí Âàëåíòèíèé ºäºð õýìýýí òýìäýãëýäýã áîëëîî. Àðâààä æèëèéí ºìíº áîë ýíý áàÿðûí òóõàé ìýääýã ìîíãîë õ¿í öººõºí áàéëàà. Óãòàà áîë Âàëåíòèí íýðòýé íýã ëàìûí ë ¿õñýí ºäºð þì áèëýý.  Õàðèí ºíººäºð ýíý áàÿðûã ¿¿ñýí ãàðñàí óëñààñ íü äóòàõã¿éãýýð ìîíãîë÷óóä òýìäýãëýäýã, íààäàì, öàãààí ñàð õî¸ðîîñ ìààíü äóòàõã¿é íóòàãøèæ áàéãààã íü áèä áýëõíýý õàðæ áàéíà. Àðâàííýãä¿ãýýð ñàðä òàëàðõëûí áàÿð ãýýä àìåðèêóóäûí òýìäýãëýäýã áàÿð áàñ ë ìîíãîë÷óóäûí áàÿð áîëæ ýõëýýä áàéãàà.

Õ¿ì¿¿ñ Öàãààí ñàðûí áàÿðò äóðã¿éäýý áèø, õàðèí çóðõàé÷ íýðòýé èõ ìýäýã÷äèéí öýöýðõýë õýð¿¿ëýýñ çàëõààä ë òýð ø¿¿ äýý. Áýë áýí÷èíòýéõýí íýã íü öàãààí ñàðààñ çóãòààãààä ãàäààä ÿâààä ºãäºã áîëñîí. Áàñ öàãààí ñàð øèã óéòãàðòàé áàÿð áàéõã¿é ãýñýí çàëóóñ óóøèéí ãàçàðò òóõëàõ íü íýìýãäýæ áàéíà.

ßìàð õóàíëèãààð øèíýëýõ âý ãýæ ìàðãàñààð áàéãààä ºíãºðñºí æèë ìîíãîë÷óóäûí ìààíü íýã õýñýã õÿòàäóóäòàé íýã ºäºð øèíýëñýí. Öàãààí ñàð íü ìîíãîë÷óóäûí òºð ¸ñíû èõ áàÿð.  Òèéìýýñ òºð íü ýíý òàëààð òîäîðõîé øèéäâýð ãàðãààä áàòàëãààæóóëààä ºã÷èõâºë ÿàñàí þì áý. Æèëèéí æèëä ìàðãàæ õýðýëäýæ, íýã õýñýã õ¿íèéã ÿíç á¿ðèéí êàëåíäàðü õýâëýæ áèçíåñýýðýý ºðñºëääºã äóíä ìîíãîë÷óóä ººðñ人 ¿íäýñíèé áàÿðààñàà çàëõàõ õàíäëàãà àæèãëàãäàæ áàéíà. “Æèëèéí æèëä ë õýçýý øèíýëýõ âý ãýæ ìàðãàõ þì” õýìýýí äóðã¿éõýí äóóãàð÷, çóðàãòûí ñóâãàà ñîëüæ áàéãàà õ¿í òàíû ìèíèé ýðãýí òîéðîíä îëîí áàéíà.

Ìîíãîë÷óóäûã öàãààí ñàðàà õýð¿¿ëýýð óãòàæ, áýëýãã¿é ¿ãñ õýëýëöýæ, àä ¿çýæ áàéõ çóóð öààãóóð ÷èíü õÿòàäóóä “Õàâðûí òýðã¿¿í ñàðûí öàãààí ñàðûí øèíèéí íýãýí ãýäýã áàÿð ìàíàéõ âàà” ãýýä ñóóæ áàéõûã ¿ã¿é ãýõ ãàçàðã¿é. Ìîíãîëûí ò¿¿õ ñî¸ëûí ºâ¿¿ä áàéòóãàé ×èíãýñ õààíûã ìààíü ìàíàéõ ãýæ ¿ðãýëæ áóëààöàëääàã õÿòàäóóä õººìèéã ººðñäèéíõºº íýð äýýð äýëõèéí ºâä á¿ðòã¿¿ëñýí. Ò¿¿íýýñ ºìíº “Ãýñýð”, “Æàíãàð” áàñ õÿòàäûíõ áîëñîí. Îäîî “äýëõèéä ãàíöõàí” ãýæ áèäíèé áàðäàìíàäàã äýýëòýé ìààíü áóëààöàëäàæ ýõýëñýí òºäèéã¿é, óóë îâîî òàõèõ çýðýã çàí ¿éë¿¿äèéã ÷ ìºí ë õÿòàä òàìãàòàé áîëãîõ ãýæ îðîëäîæ áàéãàà. Óðòûí äóó, ìîðèí õóóð äîòîð ãàçðûíõ áîëãî÷èõîîã¿é äýëõèéí ºâä Ìîíãîëûíõ ãýæ äàíñëóóëæ àâààã¿é áîë ºäèéä õàí ¿íäýñòíèéõ áîë÷èõñîí áàéõ ìàãàäëàëòàé áàéñàí áèëýý.

Äýëõèé äàÿàðøèæ áàéãàà íü ¿íýí õýäèé ÷ ¿¿íèéã äàãààä Ìîíãîëûí ãýñýí þì á¿õýí õÿòàäæèæ áîëîõã¿é. ¯¿íèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà þì øèã Ìîíãîëûí ãýñýí îíöëîãòîé ºâ ñî¸ëîî ºìíºä õºðø ð¿¿ãýý àëäààä áàéâàë Öàãààí õýðýìíýýñ íààø õÿòàä øààõàéí ìºð ãàðãàõã¿é ãýæ òýìöýæ ÿâñàí ýöýã äýýäñèéí ìààíü ãýãýýí ñ¿íñ áèäýíä ãîìäîõ áóé çà.

ªíººäºð ìîíãîë÷óóäûí ýðèéí ãóðâàí íààäìûí ºäºð ãýýä õàðü îðîíä áèäíèé ºìíººñ áàÿð òýìäýãëýäýã ãàäààä õ¿í áàéäàã áèë ¿¿. ¯ã¿é ø¿¿ äýý. Òèéì áàéòàë ÿàãààä ìîíãîë÷óóä Öàãààí ñàðûí áàÿðàà àä ¿çíý âý. Àä ¿çýõèéí îðîíä àðàé ººð ºíö㺺ñ, àðàé ãýãýýòýé òàëààñ íü, äàõèí äàâòàãäàøã¿é çºâõºí áèäíèé áàÿð ãýäýã òàëààñ íü õàðæ òýìäýãëýå, áàñ àâ÷ ¿ëäýå, ¿ð õîé÷äîî ÷ áàñ óëàìæëàí ¿ëäýýå.